De Nederlander verliest het vertrouwen in de kerk. Het werd massaal besproken door de media. Dat er een aantal kanttekeningen te plaatsen is, wordt achterwege gelaten. De cijfers spreken boekdelen. Enige puntje dat wel wordt genoemd: het misbruik in de Rooms Katholieke Kerk. Daardoor heeft de kerk aan vertrouwen ingeleverd. Maar wat wordt er in dit onderzoek verstaan onder ‘de kerk’?
Vooroordelen
Het Sociaal en Cultureel Planbureau kwam deze maand met het onderzoek (pdf). Daaruit blijkt dat het vertrouwen in de kerk met een aantal procent is gedaald. Sterker nog: het is nog nooit zo laag geweest. Wereldnieuws natuurlijk, maar begin met een willekeurige Nederlander een gesprek over ‘de kerk’ en je wordt overspoeld met vooroordelen. Niet in de laatste plaats met betrekking tot misbruik. De grapjes dat ik van kleine jongetjes houd, omdat ik iets met religie doe, werden het afgelopen jaar ook regelmatig naar mijn hoofd geslingerd.
Ten opzichte van 2001 zijn er in hetzelfde lijstje wel grotere dalers te vinden. Dat dit fluctueert lijkt niet schokkend te zijn. Het vertrouwen in politieke partijen was in 2001 lager dan het vertrouwen in de kerk nu. Maar los van dat, terug naar de definitie van de kerk. In het lijstje van ledenaantallen van maatschappelijke organisaties staat de kerk ook onderaan. Nu blijkt ‘de kerk’ daar de RKK en de PKN bij elkaar opgeteld te zijn.
De onderste regels van de tabel brengen de
voortgaande ontkerkelijking in beeld.
Bappies
Nu snap ik wel dat het heel moeilijk, zo niet onmogelijk is, om de leden van bijvoorbeeld ‘de evangelische kerk’ op te tellen. Toch denk ik dan terug aan al die keren gitaarspelen tijdens de maandelijkse doopdienst. Daar werden gemiddeld vijftien christenen ondergedompeld, en vervolgens automatisch lid. Deze gelovigen kwamen veelal uit de traditionele hoek. Kunnen we dan spreken van voortgaande ontkerkelijking of krimpt de traditionele kerk en groeit de evangelische kerk?
De discussie omtrent Hendrikse zal de geloofwaardigheid van de PKN ook niet veel goeds hebben gedaan. Als de ondervraagden deels niet-kerkelijk, deels RKK, deels PKN en deels andere religieuzen zijn geweest, dan is de uitkomst niet zo verbluffend als het lijkt. Daarnaast zijn er via het internet diverse oproepen gedaan om je uit te schrijven bij de kerk, waarvan je misschien niet eens wist dat je er ingeschreven stond: de RKK en de PKN.
Kerkverlatingschuiving
Zo kan ik nog wel even doorgaan, maar mijn punt is helder: cijfers lijken sluitend en perfect, dat zijn ze echter niet. Het is verrassend dat er volgens tabel 8.7 niet veel veranderd is aan de giften die gedaan worden aan de kerk. Naar de voedselbanken (vaak een christelijk initiatief) komen massaal mensen, maar het falen van politieke partijen en ministers is het gesprek van de dag.
Misschien is het dus niet zo hopeloos als het lijkt en hebben de RKK en de PKN flink aan vertrouwen moeten inleveren, maar blijft de evangelische wereld goed en betrouwbaar werk verrichten. Kerkverlating lijkt daarnaast een hot issue, maar het lijkt mij beter te spreken van kerkverschuiving. Dergelijke cijfertjes zijn interessant, maar de conclusies zijn mijns inziens te kort door de bocht.
Het is bedenkelijk, althans de grote (media)conclusies, maar je haalt wel wat zaken door elkaar. ‘De kerk’ mbt de vraag naar vertrouwen is niet dezelfde ‘de kerk’ als pkn+rkk verderop in het onderzoek als het om ontkerkelijking gaat. Bij vertrouwen is middels enquêtes gevraagd naar vertrouwen in instituties in het algemeen en zo ook de kerk in het algemeen. Dus dat kunnen alle kerken zijn. Het verbaast me eerder dat (cijfers komen uit Europees onderzoek) in andere landen wordt gevraagd naar vertrouwen in ‘religious institutions’, terwijl in Nederland die vraag wordt vertaald met ‘de kerk’.
Wat betreft die andere ‘de kerk’ in het onderzoek mbt ontkerkelijking/verschuiving; die 60.000 die op papier jaarlijks de PKN verlaten wordt niet opgevangen door groei van 60.000 per jaar in andere kerken. En het zou nog ‘dramatischer’ zijn als de PKN (en andere kerken) alleen hun ‘actieve’ leden zouden tellen ipv alle kaartenbakleden. Dat weet je pas de ‘echte cijfers’ en dat ziet er niet heel vrolijk uit waarschijnlijk. Om die reden heb ik wel eens betoogd dat de grote ontkerkelijking voorbij is, dat kan ik niet waar maken, maar het geeft wel mn punt aan. Cijfers komen op dit moment nog niet echt overeen met de werkelijkheid.
Ik haak (voor nu) alleen even in op de vage definite van “de kerk”. Onlangs een leuk gesprek met een collega over geloof. Ze gelooft wel, maar zonder “de kerk”. Ze heeft een katholieke achtergrond (ik woon in ‘s-Hertogenbosch, werk in Eindhoven). Maar wat is dan de kerk? Zij dacht daarbij aan de RKK. Ik ga naar een ABC gemeente, met enkele tienduizenden leden. Dat is een hele ander soort kerk: leden zijn doorgaans ook betrokken leden (hoewel er altijd een ‘harde’ kern is en mensen die minder betrokken zijn). Bij de RKK en PKN zijn veel papieren leden (bij de RKK bezoekt minder dan 10% een dienst! Met Kerst nog niet eens de helft van alle 4 miljoen leden). Maar dat over de betrokkenheid bij de kerk. Als mensen over “de kerk” spreken dan denkt men vaak – zeker hier in ‘t zuiden – aan de RKK, of waarschijnlijk boven de rivieren over de PKN, of evt. samen. Maar is dat juist? Dit zijn dan wel de aloude officieuze volkskerken, en hebben ook de meeste invloed. Maar wat over de evangelische en pinksterkerken, de bevindelijke kerken (zeker toch wel goed voor een paar honderdduizend mensen), kerken als GKV, NGK en CGK? Daarnaast lopen allerlei beweging dwars door kerken heen. Evangelisch is meer dan lid zijn van een “vrije kerk”. Ik vermoed dat de meeste “evangelischen” binnen de PKN, GKV, NGK en CGK te vinden zijn. Eenheid is sporadisch aanwezig, maar blijft vaak nog relatief “veilig”. GKV
, NGK en CGK werken her en der nog wel samen en liggen (zeker voor een buitenstaander) vrij dicht bij elkaar (uitgezonderd de bevindelijke stroming binnen de CGK). De verschillen tussen de bevindelijke kerken zijn voor een gemiddelde theoloog al lastig te begrijpen (tenzij hij of zij zich daar stevig in verdiept), laat staan een buitenstaander. De eenwording van kerken in de PKN leverde nieuwe kerken op. Leg dat een buitenstaander uit. ABC gemeenten gaan verkennende gesprekken voeren de met Unie van Baptisten, maar dit duurt nog jaren.
Als de samenwerking binnen prot. kerken al zo moeilijk gaat, dan is de eenheid met Rome (wat een theoloog onlangs riep, was dat niet Van de Beek?) al helemaal niet im frage… Eenheid: ik zou het wel willen, maar hoe? Ik denk i.i.g. niet organisatorisch en al helemaal niet institutioneel. Maar hoe dan wel? Organisch? Kan dat met alle vaststaande structuren? Ik brainstorm er nog maar eens over, wetende dat ik waarschijnlijk geen sluitend antwoord zal vinden…
@Johannes: dank voor je aanvulling. Mijn conclusie is niet dat het vertrouwen in de kerk over de RKK en de PKN gaat. Wel dat het niet heel verbazingwekkend is dat het vertrouwen in de kerk gedaald is, omdat de definitie van het instituut niet helder is.
Wat betreft die 60.000 die de kerk verlaten heb je gelijk, die komen vast niet allemaal in de evangelische kerk terecht, maar hoeveel wel? En hoeveel gaan er naar de NGK, CGK, GKv? Hoeveel zijn er vanaf geboorte ingeschreven, maar hebben de kerk nooit van binnen gezien? Misschien is het juist te concluderen dat de echte grote ontkerkelijking voorbij is.
Pingback: Media en kerk, schuld en offensief? // Johannes van den Akker