Ben je weleens van huis weggelopen? Het vluchten is nog niet zo schokkend, dat kan zelfs bevrijdend voelen. Terugkeren, dat is een stuk moeilijker zonder gezichtsverlies te lijden. Zo moet de slaaf Onesimus zich ook gevoeld hebben, nadat hij was weggelopen bij Filemon. Paulus stuurt hem terug en kondigt dat alvast aan in een brief. Lees maar mee:
Filemon 1:8-11 “In mijn verbondenheid met Christus heb ik het volste recht u te zeggen wat u moet doen, maar vanwege uw liefde doe ik u liever een verzoek – ik, Paulus, een man van respectabele leeftijd, die gevangen zit omwille van Christus Jezus. Ik zou u om een gunst willen vragen voor Onesimus, die tijdens mijn gevangenschap mijn kind is geworden. Hij was u destijds niet van nut; nu kan hij echter niet alleen mij, maar ook u goede diensten bewijzen.”
14Slavernij
Een slaaf die wegliep, verdiende in de Grieks-Romeinse samenleving maar één straf: de dood. Paulus neemt het in niet mis te verstane woorden voor de weggelopen Onesimus op. In de brief laat de apostel Onesimus’ eigenaar Filemon weten dat hij de weggelopene niet terug moet nemen als slaaf, maar als broeder in Christus. Dat betekent niet dat Paulus per definitie tegen slavernij was. Het feit dat Filemon slaven had, wordt door hem niet veroordeeld.
Wél roept Paulus op om een gevluchte slaaf, die volgens gangbare normen om het leven gebracht mocht worden, als gelijke te zien. Dat is een sociale revolutie in het klein, die de kern van het christelijk geloof laat zien. Heb je naaste lief als jezelf, zo vat Jezus de joodse wet samen. Paulus laat in de brief aan Filemon zien hoe dat liefdegebod in de praktijk werkt. Dat kan best schokkend zijn.
Niet uniek
Zoals veel theologen weten, en Klaas Hendrikse voor een deel in zijn boeken aan de massa vertelt, onderscheidde een christen zich niet doordat hij in de joodse God geloofde (proselieten), niet door het geloof dat God een zoon heeft die na drie dagen uit de dood opstond (Mithras), niet door een thuis-samenkomst met gemeenschapsmaal (weer Mithras), en ook niet door tongentaal (orakel van Delphi) of de waterdoop (Isis en Sarapis).
Een christen onderscheidde zich wel door de sociale structuur op z’n kop te zetten, en zelfs een slaaf als gelijke te zien. Hoe ongebruikelijk dat was, kunnen we ons anno 2011 nauwelijks voorstellen. Is het niet gek dat veel kerken meer aandacht hebben voor al die niet-unieke elementen in het christendom, en ondertussen de échte revolutie niet willen zien?
Bovenstaande en meer vergelijkingen met Mithras, Isis en Delphi zijn te vinden in mijn scriptie uit 2008.
10Geen slaaf
Hoewel sommige vertalingen het suggereren, is het niet 100% zeker dat Onesimus een slaaf was. Dat het iemand was die aan Filemon verbonden was, is duidelijk. Of het zo revolutionair was van Paulus dat hij een weggelopene terugstuurt - zoals Erik stelt - is dus maar de vraag. Wat duidelijk is, is dat Onesimus blijkbaar nutteloos was voor de ontvanger van de brief.
Onesimus vlucht naar Paulus en daar verandert er iets. Misschien kwam Onesimus daar tot geloof, misschien gaf de apostel hem eens flink op zijn falie om hem vervolgens terug te sturen. Omdat de brief aan Filemon maar één hoofdstuk omvat, is informatie helaas schaars. Onesimus komt in ieder geval als herboren terug en kan nu, in tegenstelling tot voor zijn escape, van nut zijn voor Filemon en zijn omgeving.
Geveinsde bescheidenheid
De woorden die Paulus in zijn brief kiest liegen er niet om. Lees de hele brief maar eens. Hij doet alsof hij de nederigheid zelf is, maar ondertussen gaat hij ervan uit dat Onesimus weer teruggenomen wordt. Of Onesimus vrijwillig gaat is ook niet helder. Wat wel helder is: Paulus' wil is wet. Niet omdat hij Filemon onder druk zet, maar uit vrije wil. Hmmm...
De schrijver van de brief ging ergens vanuit: Onesimus gaat naar huis en dat gaat geaccepteerd worden. Waarom? Omdat de ontvanger een christen is. Zijn christenen betere mensen? Dat misschien niet, maar je zou van een gelovige meer mogen verwachten. Je neemt de runaway terug en maakt meteen een kamer voor mij klaar want wij zijn broeders. Dat doe je dus gewoon.
“Een slaaf die wegliep, verdiende in de Grieks-Romeinse samenleving maar één straf: de dood”. Volgens mij is dit iets te sterk gesteld, want er zijn slaven verkocht die bij hun vorige meester zijn weggelopen. Ze waren wel minder geld waard. Dus een weggelopen slaaf werd niet altijd gedood. (bron: hoorcollege prof. dr. Annette Merz in 2010)